Waterkwaliteit

Ammoniak en nitriet in de vijver

Van alle waterwaarden zijn ammoniak en nitriet de enige twee die je koi binnen een etmaal kunnen kosten. Ze horen bij elkaar, ze komen meestal samen, en ze wijzen op hetzelfde: een filter dat de stikstofbelasting even niet aankan. Wat veel vijverhouders verrast, is dat precies dezelfde gemeten waarde de ene dag onschuldig is en de andere dag levensgevaarlijk.

Hoe ammoniak en nitriet in je vijver ontstaan

Koi scheiden stikstof vooral via de kieuwen uit, niet via de ontlasting. Daar komen voerresten, blad en mulm bij. Het resultaat is totaal ammonium in het water: de som van ammonium (NH4+) en vrije ammoniak (NH3).

In een ingedraaid filter nemen twee groepen bacteriën dat over. De eerste groep zet ammoniak om in nitriet, de tweede zet nitriet om in nitraat. Zolang die keten op tempo loopt, meet je onderaan alleen nitraat en staan ammoniak en nitriet op nul. Komt er meer belasting binnen dan de kolonie aankan, of raakt die kolonie beschadigd, dan stapelt de keten op bij de eerste of de tweede stap. Precies daar zitten de twee giftige stoffen.

Belangrijk voor het tempo: die bacteriën groeien in weken, niet in dagen, en ze groeien trager naarmate het water kouder is. Een filter dat in het voorjaar net op gang komt heeft dus veel minder reserve dan hetzelfde filter in augustus.

Waarom een ammoniakwaarde zonder pH en temperatuur niets zegt

Totaal ammonium bestaat uit twee vormen die voortdurend in elkaar overgaan. Ammonium (NH4+) is relatief onschuldig. Vrije ammoniak (NH3) is dat allerminst: die passeert het kieuwweefsel moeiteloos. De verhouding tussen beide ligt niet vast. Hij verschuift richting NH3 bij een hogere pH, en ook bij een hogere temperatuur.

Onderstaande percentages geven aan welk deel van het totaal ammonium als vrije ammoniak in het water staat.

Reken het eens door met een testuitslag van 0,5 mg/l totaal ammonium. Bij pH 7,0 en 15 °C is daar ongeveer 0,0015 mg/l vrije ammoniak van; daar merkt geen vis iets van. Bij pH 8,5 en 28 °C levert diezelfde 0,5 mg/l ruwweg 0,09 mg/l NH3 op, ongeveer zestig keer zoveel. De testuitslag is niet veranderd, de vijver wel.

Dit is geen theoretische kwestie. Een vijver met veel algengroei en weinig buffer kan 's ochtends op pH 7,6 staan en op een warme middag ruim boven 8,5 uitkomen. Dezelfde vijver, dezelfde vissen, dezelfde ammoniakwaarde, maar in de namiddag een veelvoud aan giftige NH3. Meet ammoniak daarom nooit los: noteer pH en temperatuur bij dezelfde meting, en meet bij warm weer ook eens laat in de middag in plaats van alleen voor het voeren. Hoe stabiel je pH over de dag blijft, hangt af van de carbonaathardheid.

Nitriet: bloed dat geen zuurstof meer vervoert

Voor nitriet is de streefwaarde eenvoudig: 0 mg/l. Nitriet komt via de kieuwen binnen en bindt zich aan het hemoglobine, dat daardoor geen zuurstof meer kan vervoeren. Bloed en kieuwen verkleuren bruinig, vandaar de term bruin bloed. Het beeld dat je ziet is dat van zuurstofgebrek: vissen hangen bij de beluchting, happen aan het oppervlak en ademen snel, terwijl je gemeten zuurstofgehalte gewoon in orde is. Het zuurstof zit er wel, de vis kan er alleen niet bij.

Zout is hierbij de erkende beschermende maatregel. Chloride concurreert met nitriet bij de opname over de kieuwen. Het verlaagt het nitriet dus niet, het beschermt de vis terwijl het filter zich herstelt. In de praktijk wordt vaak rond 1 gram per liter (0,1 procent) aangehouden, en alleen bij een acute piek hoger. Reken met je werkelijke waterinhoud, los het zout eerst op en verdeel het over de vijver, en houd er rekening mee dat zout alleen door verversen weer verdwijnt en niet door verdamping. Let ook op de keerzijde: waterplanten verdragen zout slecht, sommige medicaties gaan er niet mee samen, en een forse dosering remt ook de filterbacteriën die je juist terug wilt hebben.

Nitraat: het eindstation

Nitraat is de laatste stap en veel minder giftig dan de twee ervoor. Het is vooral een graadmeter: een oplopende nitraatwaarde vertelt je dat er belasting is opgestapeld, dat er stevig gevoerd wordt of dat er te weinig water ververst wordt. Nitraat verlaag je met waterverversing, niet met bacteriën.

Wat een piek veroorzaakt

Ammoniak en nitriet verschijnen zelden zomaar. In vrijwel alle gevallen is er een aanwijsbare gebeurtenis, meestal een tot drie dagen eerder.

Wat je doet als de waarden oplopen

1. Stop met voeren. Voer is de bron. Een koi komt weken zonder voer prima door, enkele dagen in giftig water niet.
2. Beluchten. Zet extra lucht op de vijver en houd het oppervlak in beweging. Dat helpt bij ammoniakstress en is bij nitriet zelfs essentieel.
3. Ververs deels, met ontchloord water. Twintig tot dertig procent per keer, met beperkt temperatuurverschil. Verdunnen is de enige maatregel die ammoniak en nitriet allebei direct verlaagt. Behandel het leidingwater eerst, anders sla je het filter verder plat.
4. Laat het filter met rust. Niet spoelen, niet doorspoelen, geen media vervangen. Wat er nog aan bacteriën leeft, is precies wat je nodig hebt.
5. Bij nitriet: zout, in de juiste dosering, als bescherming van de vis zolang het herstel duurt.
6. Meet vaker. Dagelijks, bij een scherpe piek twee keer per dag, en noteer telkens pH en temperatuur erbij. Zonder die twee weet je niet wat je ammoniakwaarde betekent.
7. Zoek de oorzaak. Tel je vissen, controleer de pompen, denk terug aan wat je de afgelopen week hebt gedaan. Zonder oorzaak herhaalt het zich.

Waarom periodiek meten een gat laat

De meeste vijverhouders testen wekelijks, sommigen vaker, en dat is verstandig. Het probleem is niet de test, het is het interval. Een ammoniakpiek na een uitgespoeld filter, een pomp die 's nachts uitvalt, een vis die achter de skimmer is doodgegaan: die ontstaan tussen twee metingen in en doen hun werk in de uren daarna.

Daar komt het tijdstip bij. De gevaarlijkste combinatie is de hoogste pH samen met de hoogste temperatuur, en die valt op een zomerse dag in de late namiddag. De meeste mensen testen 's ochtends of in het weekend, dus precies naast het moment waarop de vrije ammoniak op zijn hoogst staat. Twee metingen op verschillende momenten van dezelfde dag kunnen een compleet ander beeld geven.

Continu meten verandert niets aan de chemie. Het verandert alleen het moment waarop je het weet, en bij ammoniak en nitriet is dat het hele verschil.

Wat H2Koi hier wel en niet doet

Daarnaast bouwen we vijverspecifieke, automatische waterverversing. We hebben nooit een ander systeem gevonden dat dat doet, en onze klanten ook niet. Voor de vijver betekent het dat verdunning een routine wordt in plaats van een noodgreep.

Veelgestelde vragen

Hoeveel ammoniak mag er in vijverwater zitten?

De streefwaarde is 0. De vraag is eigenlijk niet te beantwoorden zonder pH en temperatuur erbij, want het gaat om het deel dat als vrije ammoniak (NH3) in het water staat. Bij pH 7,0 en 15 °C is dat een fractie van wat het bij pH 8,5 en 28 °C is. Beoordeel dus altijd de combinatie van drie waarden, nooit het losse getal.

Meet mijn druppeltest ammoniak of ammonium?

Vrijwel alle hobbytests meten totaal ammonium: de som van NH4+ en NH3. Wat je van de kleurenkaart afleest is dus niet het giftige deel, maar het totaal. Het giftige aandeel leid je af uit pH en temperatuur, meestal met de tabel in de bijsluiter. Tests met NH3/NH4 op de verpakking doen precies dat.

Hoe lang duurt het voordat een nieuw vijverfilter is ingedraaid?

Reken in weken, niet in dagen. Bij zomertemperaturen vaak vier tot zes weken, in koud water aanzienlijk langer. Het patroon is herkenbaar: eerst loopt ammoniak op en zakt weer, daarna volgt de nitrietpiek, en pas als beide op nul blijven terwijl je normaal voert, is het filter rond. Voer in die periode uiterst terughoudend.

Mag ik mijn vijverfilter schoonmaken met de tuinslang?

Niet met onbehandeld leidingwater. Het chloor of chlooramine daarin doodt precies de bacteriën waar je filter op draait, en enkele dagen later staat de ammoniak op. Spoel filtermedia uit in vijverwater, in een emmer, en nooit alle media tegelijk. Grof vuil eruit, biofilm laten zitten.

Hoeveel zout gebruik ik bij een nitrietpiek?

Zout verlaagt het nitriet niet, het beschermt de vis: chloride concurreert met nitriet bij de opname over de kieuwen. In de praktijk wordt vaak rond 1 gram per liter (0,1 procent) aangehouden, opgelost en verdeeld, met de werkelijke waterinhoud als rekenbasis. Hogere doseringen horen bij een acute situatie. Let op waterplanten, op combinaties met medicatie, en op het feit dat zout alleen door verversen verdwijnt.

Moet ik stoppen met voeren bij een ammoniak- of nitrietpiek?

Ja. Voer is de bron van de stikstof die je niet kwijt kunt. Een koi komt weken zonder voer prima door, enkele dagen in giftig water niet. Bouw het voeren pas weer op als ammoniak en nitriet meerdere dagen achtereen op nul staan, en dan met kleine porties.

Waarom stijgt nitriet terwijl mijn ammoniak al gedaald is?

Dat is het normale verloop. De bacteriën die ammoniak omzetten vermeerderen zich sneller dan de groep die nitriet opruimt. Zodra de eerste groep op gang komt, wordt er nitriet gemaakt dat nog niemand wegwerkt. De nitrietpiek volgt daarom meestal een tot twee weken op de ammoniakpiek. Ammoniak op nul betekent dus niet dat het gevaar voorbij is.